Phát triển ngôn ngữ là một trong những cột mốc quan trọng trong những năm đầu đời, giúp trẻ giao tiếp, bày tỏ nhu cầu và phát triển khả năng nhận thức, tương tác xã hội. Tuy nhiên, một số trẻ có biểu hiện chậm nói, khó diễn đạt hoặc khó hiểu lời người khác. Việc nhận biết sớm và can thiệp kịp thời có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình phát triển của trẻ.
Hiểu đúng về rối loạn phát triển ngôn ngữ
– Lời nói (Speech) là khả năng phát âm và tạo ra âm thanh rõ ràng, trong khi ngôn ngữ (Language) là khả năng hiểu và sử dụng từ ngữ, câu từ để giao tiếp và diễn đạt suy nghĩ.
– Rối loạn phát triển ngôn ngữ (Developmental Language Disorder DLD) là tình trạng trẻ gặp khó khăn trong việc tiếp nhận, diễn đạt ngôn ngữ hoặc cả hai, trong khi thính giác, cấu trúc cơ quan phát âm và trí tuệ tổng quát có thể không có bất thường rõ rệt.
Dấu hiệu cảnh báo cha mẹ cần lưu ý.
Cha mẹ nên quan tâm và đưa trẻ đi đánh giá chuyên môn khi nhận thấy những dấu hiệu như:
• 12 tháng: Chưa quay đầu khi được gọi tên, chưa sử dụng cử chỉ giao tiếp cơ bản, chưa phát âm bi bô.
• 18 tháng: Chưa nói được từ đơn như “ba”, “mẹ”, “sữa”; chưa hiểu mệnh lệnh đơn giản kèm cử chỉ.
• 24 tháng: Vốn từ dưới 50 từ, chưa chủ động ghép câu 2 từ, chủ yếu nhại lời người khác.
• 36 tháng: Người ngoài gia đình khó hiểu lời trẻ, trẻ chưa biết đặt câu hỏi đơn giản hoặc gặp khó khăn khi giao tiếp với bạn đồng lứa.
Khi trẻ có những dấu hiệu trên, cha mẹ nên đưa trẻ đến cơ sở y tế có chuyên khoa Nhi, Phục hồi chức năng hoặc Âm ngữ trị liệu để được đánh giá phù hợp.
Đánh giá và can thiệp như thế nào?
Quá trình can thiệp thường bắt đầu bằng khám và lượng giá chuyên môn, đánh giá khả năng phát triển ngôn ngữ tiếp nhận – diễn đạt, hành vi, tương tác xã hội và các vấn đề phát triển đi kèm.
Dựa trên kết quả đánh giá, trẻ được xây dựng kế hoạch can thiệp cá nhân hóa, có thể bao gồm trị liệu cá nhân 1-1 nhằm phát triển khả năng chú ý, giao tiếp, bắt chước âm thanh, mở rộng vốn từ, cấu trúc câu và trị liệu nhóm để thực hành kỹ năng giao tiếp với bạn đồng lứa.
Cha mẹ có thể hỗ trợ trẻ như thế nào?
Gia đình là môi trường giao tiếp thường xuyên nhất của trẻ. Cha mẹ có thể hỗ trợ quá trình phát triển ngôn ngữ thông qua những tương tác đơn giản hàng ngày:
• Ngang tầm mắt: Đối diện với trẻ khi giao tiếp.
• Nói chậm, rõ ràng: Sử dụng câu ngắn, dễ hiểu.
• Lắng nghe và chờ đợi: Cho trẻ khoảng thời gian để xử lý thông tin và phản hồi.
• Bắt chước và mở rộng: Lặp lại âm thanh, từ trẻ nói và mở rộng thành câu hoàn chỉnh.
• Tạo cơ hội giao tiếp: Khuyến khích trẻ chỉ trỏ, phát âm hoặc yêu cầu giúp đỡ thay vì đáp ứng ngay mọi nhu cầu.
• Đọc sách tương tác: Cùng trẻ xem tranh, đặt câu hỏi và khuyến khích trẻ trả lời.
Những điều cha mẹ cần tránh
Cha mẹ không nên chủ quan với quan niệm “chờ lớn rồi trẻ sẽ tự biết nói”, bởi giai đoạn 0–3 tuổi là thời kỳ quan trọng đối với sự phát triển ngôn ngữ. Bên cạnh đó, cần hạn chế cho trẻ tiếp xúc quá sớm hoặc quá nhiều với thiết bị điện tử, đồng thời không quát mắng hay bắt trẻ lặp lại liên tục khi phát âm chưa đúng. Thay vào đó, cha mẹ nên nhẹ nhàng làm mẫu cách phát âm và sử dụng câu đúng để trẻ nghe và bắt chước.
Phát hiện sớm – can thiệp đúng – đồng hành cùng trẻ
Mỗi trẻ có tốc độ phát triển khác nhau, nhưng khi nhận thấy trẻ chậm nói, khó hiểu lời, khó diễn đạt hoặc gặp khó khăn trong giao tiếp, cha mẹ không nên chờ đợi quá lâu.
Phát hiện sớm, đánh giá đúng và can thiệp phù hợp sẽ giúp trẻ có thêm cơ hội phát triển ngôn ngữ, nâng cao khả năng giao tiếp, tự tin và hòa nhập tốt hơn với gia đình, nhà trường và cộng đồng.
